Categories
पर्वते कुरा

सौर्यमासिक नेपाल सम्बत

 

 

नेपाल सम्बतमा सौर्यमासिक पात्रो नेसं ११४१ कछला १ देखि सुरु भएको हो जुन ग्रेगोरियन पात्रोमा २० अक्टोबर २०२० तारिख सँग जुद्छ । बोलीचालीको भाषामा यो सौर्यमासिक नेपाल सम्बतलाई ‘न्हिल्याः कथंया नेपाल सम्बत’ [मिति अनुसारको नेपाल सम्बत] भनिन्छ ।

 

सौर्यमासिक नेपाल सम्बत पृथ्वीले सूर्य घुम्ने समयावधिमा आधारित छ । यसमा हरेक वर्ष ३६५ दिन हुन्छ भने अधिक वर्ष (लीप इयर)मा ३६६ दिन ।

 

महिनाहरू

नेपाल सम्बतमा बाह्र महिनाहरू छन् । ती यस प्रकारका छन् :

क्रसं महिनाको नाम
नागरी लिपि नेपाल लिपि रोमन लिपि
कछला 𑐎𑐕𑐮𑐵 Kachhalā
थिंला 𑐠𑐶𑑄𑐮𑐵 Thinlā
प्वँहेला 𑐥𑑂𑐰𑑃𑐴𑐾𑐮𑐵 Ponhelā
सिला 𑐳𑐶𑐮𑐵 Sillā
चिला 𑐔𑐶𑐮𑐵 Chillā
चौला 𑐔𑑁𑐮𑐵 Chaulā
बछला 𑐧𑐕𑐮𑐵 Bachhalā
तछला 𑐟𑐕𑐮𑐵 Tachhalā
दिला 𑐡𑐶𑐮𑐵 Dillā
१० गुंला 𑐐𑐸𑑄𑐮𑐵 Gunlā
११ यंला 𑐫𑑄𑐮𑐵 Yanlā
१२ कौला 𑐎𑑁𑐮𑐵 Kaulā

प्रत्येक महिनामा दिनहरू

पहिलो पाँच महिना कछला, थिंला, प्वँहेला, सिल्ला र चिल्लामा प्रत्येक महिला ३० दिन हुन्छ । छैँठौँ महिना चौलामा सामान्य वर्ष २९ दिन र अधिक वर्ष (लीप इयर)मा ३० दिन हुन्छ । बाँकीको ६ महिना बछला, तछला, दिल्ला, गुंला, यंला र कौलामा प्रत्येक महिना ३१ दिन हुन्छ ।

अधिक वर्ष (लीप इयर)

अधिक वर्षको अवधारणा विभिन्न सौर्यमासिक सम्बतहरूमा हुने गर्दछ । पृथ्वीले सूर्य घुम्न लगभग ३६५.२५ दिन लगाउँछ । नेपाल सम्बतमा प्रत्येक वर्ष ३६५ दिन हुन्छ । यसो हुँदा प्रत्येक वर्ष हामी ०.२५ दिन पछाडी पर्दै जान्छौँ र कालान्तरमा उक्त सम्बत चक्र मौसम र वास्तविक समयबाट टाढिँदै जान्छ । त्यही हुनबाट रोक्न अधिक वर्षको अवधारणा रहन आएको हो ।

 

अधिक वर्षहरूमा वर्षको एक दिन थपी ३६६ दिनको वर्ष हुन पुग्छ । यही थपिएको एक दिनलाई ‘तँसा दिं’ भनिन्छ । यो दिन छैँठौँ महिना चौलामा थपिन्छ र सामान्य वर्षमा यस महिना २९ दिन हुन्छ भने अधिक वर्षमा ३० दिन हुन्छ ।

 

अधिक वर्ष लगभग ४ वर्षमा एकपटक आउँछ । कुन वर्ष अधिक वर्ष हो भनेर देहायको गणितले निर्धारण गरिन्छ :-
१) उक्त सालको संख्यामा ८८० जोडौँ ।
२) यदि त्यस संख्या ४ बाट समविभाजित हुन्छ भने बुँदा नं २ मा जानु । हुँदैन भने त्यो अधिक वर्ष होइन ।
३) यदि त्यस सालको संख्या १०० बाट पनि समविभाजित हुन्छ भने बुँदा नं ३ मा जानु । हुँदैन भने त्यो अधिक वर्ष हो ।
४) यदि त्यस सालको संख्या ४०० बाट पनि समविभाजित हुन्छ भने त्यो अधिक वर्ष हो । हुँदैन भने त्यो अधिक वर्ष होइन ।

 

नेपाल सम्बतमा अर्को १०० वर्ष सम्म आउने अधिक वर्षहरू यस प्रकारका छन् : ११४४, ११४८, ११५२, ११५६, ११६०, ११६४, ११६८, ११७२, ११७६, ११८०, ११८४, ११८८, ११९२, ११९६, १२००, १२०४, १२०८, १२१२, १२१६, १२२४, १२२८, १२३२, १२३६, १२४० ।

मिति लेख्ने ढाँचा

नेपाल सम्बतको मिति वर्ष-महिना-गते (YYYY/MM/DD) ढाँचामा लेखिन्छ ।

 

वर्ष – दँ [ प्रचलित नेपाल लिपि : 𑐡𑑃 ]
महिना – ला [ प्रचलित नेपाल लिपि : 𑐮𑐵 ]
गते – न्हिल्याः [ प्रचलित नेपाल लिपि : 𑐣𑑂𑐴𑐶𑐮𑑂𑐫𑐵𑑅 ]

 

नेपाल सम्बतलाई छोटकरीमा ‘नेसं’ (N.S.) भनेर लेखिन्छ ।

 

साता

एक सातामा ७ दिन हुन्छ । नेपालमा साताहरू आइतबार देखि सुरु हुन्छ र शनिबार समाप्त हुन्छ । सातालाई नेपालभाषामा ‘वाः’ [ प्रचलित नेपाल लिपि : 𑐰𑐵𑑅 ] भनिन्छ । ‘बार’लाई ‘बाः / बार’ [ प्रचलित नेपाल लिपि : 𑐧𑐵𑑅 / 𑐧𑐵𑐬 ]  भनिन्छ ।

 

१) निन्हि – आइतबार
२) मिन्हि – सोमबार
३) इनान्हि – मंलबार
४) सुन्हि – बुधबार
५) सिँन्हि – बिहीबार
६) लुँन्हि – शुक्रबार
७) संन्हि – शनिबार

 

नयाँ वर्ष

नेपाल सम्बतको सौर्यमासिक नयाँ वर्ष कछला १ गते पर्दछ, जुन ग्रेगोरियन सम्बत अनुसार २० अक्टोबरमा पर्न आउँछ ।

 

नेपाल सम्बत नै सुरु भएको सन् २० अक्टोबर ८७९ मा हो । त्यसैले नेसं ११४१ सौर्यमासिक पात्रो सुरु गर्न २० अक्टोबर २०२० का दिन छानियो ।

शताब्दी

एक सय वर्षलाई ‘एक शताब्दी’ भनिन्छ । नेपालभाषामा यसलाई ‘सदि’ [ प्रचलित नेपाल लिपि : 𑐳𑐡𑐶 ] भनिन्छ । ‘सच्छि दँ दिइगु’ [ प्रचलित नेपाल लिपि : 𑐳𑐔𑑂𑐕𑐶 𑐡𑑃 𑐡𑐶𑐂𑐐𑐸 ] – ‘सय वर्षको विश्राम’बाट नेपालभाषामा ‘सदि’ शब्दको उत्पत्ति भएको हो ।

 

नेपाल सम्बत वर्ष १ देखि सुरु भएको अर्थात् नेसं १ देखि सुरु भएको हुनाले एक शताब्दी एक देखि सय ( १ देखि १०० ) सम्म हो । नेसं ११४१ सालमा हामी १२औँ शताब्दीमा छौँ । बाह्रौँ शताब्दी नेसं ११०१ देखि सुरु भयो र नेसं १२०० सालमा अन्त्य हुन्छ ।

 

पहिलो शताब्दी : नेसं १ देखि नेसं १००
दोस्रो शताब्दी : नेसं १०१ देखि नेसं २००
तेस्रो शताब्दी : नेसं २०१ देखि नेसं ३००
चौथो शताब्दी : नेसं ३०१ देखि नेसं ४००
पाँचौँ शताब्दी : नेसं ४०१ देखि नेसं ५००
छैठौँ शताब्दी : नेसं ५०१ देखि नेसं ६००
सातौँ शताब्दी : नेसं ६०१ देखि नेसं ७००
आठौँ शताब्दी : नेसं ७०१ देखि नेसं ८००
नवौँ शताब्दी : नेसं ८०१ देखि नेसं ९००
१०औँ शताब्दी : नेसं ९०१ देखि नेसं १०००
११औँ शताब्दी : नेसं १००१ देखि नेसं ११००
१२औँ शताब्दी : नेसं ११०१ देखि नेसं १२००

दशक

नेपाल सम्बत नेसं १ देखि सुरु भएको हुनाले दशकहरू १ देखि १०, ११ देखि २०, २१ देखि ३० गरी गनिन्छ । ‘दशक’लाई नेपालभाषामा ‘झिदि’ [ प्रचलित नेपाल लिपि : 𑐗𑐶𑐡𑐶 ] भनिन्छ । ‘झिदँ दिइगु’ [ प्रचलित नेपाल लिपि : 𑐗𑐶𑐡𑑃 𑐡𑐶𑐂𑐐𑐸 ] – ‘दश वर्ष विश्राम’बाट ‘झिदि’ शब्दको उत्पत्ति भएको हो ।

 

पहिलो शताब्दीका दशकहरू :
पहिलो दशक : नेसं १ देखि नेसं १०
दोस्रो दशक : नेसं ११ देखि नेसं २०
तेस्रो दशक : नेसं २१ देखि नेसं ३०
चौथो दशक : नेसं ३१ देखि नेसं ४०
पाँचौ दशक : नेसं ४१ देखि नेसं ५०
छैँठौँ दशक : नेसं ५१ देखि नेसं ६०
सातौँ दशक : नेसं ६१ देखि नेसं ७०
आठौँ दशक : नेसं ७१ देखि नेसं ८०
नवौँ दशक : नेसं ८१ देखि नेसं ९०
दशौँ दशक : नेसं ९१ देखि नेसं १००

 

बाह्रौँ शताब्दीका दशकहरू :
पहिलो दशक : नेसं ११०१ देखि नेसं १११०
दोस्रो दशक : नेसं ११११ देखि नेसं ११२०
तेस्रो दशक : नेसं ११२१ देखि नेसं ११३०
चौथो दशक : नेसं ११३१ देखि नेसं ११४०
पाँचौ दशक : नेसं ११४१ देखि नेसं ११५०
छैँठौँ दशक : नेसं ११५१ देखि नेसं ११६०
सातौँ दशक : नेसं ११६१ देखि नेसं ११७०
आठौँ दशक : नेसं ११७१ देखि नेसं ११८०
नवौँ दशक : नेसं ११८१ देखि नेसं ११९०
दशौँ दशक : नेसं ११९१ देखि नेसं १२००

 

नेपाल सम्बत पूर्व

नेसं १ देखि अगाडीको समयमा गणना उल्टोबाट हुन थाल्छ । ‘नेपाल सम्बत पूर्व’लाई ‘नेसं.पू’ भनिन्छ ।

 

Share and Enjoy !

Shares